Menu
JPR Advocaten

Portretrecht

Onderdeel van de Auteurswet is het portretrecht. Sommige mensen gebruiken de woorden modellenrecht of modelrechten bij het portretrecht. Het modellenrecht en modelrechten zien echter op een ander onderdeel van het intellectuele eigendom. Maar wat is portretrecht dan eigenlijk wel en hoe ver reikt het portretrecht?

Wat is een portret?

Voordat de vraag beantwoord kan worden wat portretrecht is en hoe ver dit recht reikt, dient eerst stil gestaan te worden bij de vraag wat een portret is. De toelichtingen op de wetgeving geven geen volledig en duidelijk verhaal. Als omschrijving voor een portret wordt namelijk gegeven: ‘een afbeelding van het gelaat van een persoon, met of zonder die van verdere lichaamsdelen, op welke wijze zij ook is vervaardigd.
Als enkel naar deze toelichting wordt gekeken, zou gedacht kunnen worden dat een portret enkel het gezicht van een persoon omvat. Dit is echter niet het geval. In de praktijk is ook gebleken dat deze benadering te beperkt is.

Er zijn diverse procedures gevoerd over het begrip “portret”. De Hoge Raad heeft uiteindelijk een nadere uitwerking gegeven van het begrip “portret”. Er wordt gesproken over een portret wanneer een persoon herkenbaar wordt weergegeven. Op welke wijze de persoon herkenbaar wordt weergegeven, doet niet terzake. Het kan dus ook goed zijn dat enkel door bepaalde herkenbare aspecten van een persoon zichtbaar in tekeningen of een portret te benadrukken, gesproken kan worden over een portret van die persoon. Deze aspecten hoeven niet te zien op het gezicht van de persoon. Het kan dus ook gaan om andere herkenningspunten van de persoon. Door deze toevoeging wordt steeds sneller aangenomen dat sprake is van een portret.

Overigens wordt door de toevoeging: “op welke wijze zij ook is vervaardigd” bereikt dat het voor een portret niet uitmaakt of het nou gefotografeerd, geschilderd of op enige andere wijze is vormgegeven. Een televisie-uitzending of karikatuur kan dus ook al vallen onder een portret. Hieruit blijkt dus duidelijk dat de reikwijdte van het begrip “portret” ver gaat.

Gevolgen van een portret

Wanneer aangenomen wordt dat iets een portret is, komt het portret vaak de bescherming uit hoofde van het portretrecht toe.

Wat zijn portretrechten?

Zoals gezegd maakt het portretrecht onderdeel uit van de Auteurswet. De relevante artikelen uit de Auteurswet zijn artikelen 19, 20 en 21. De Auteurswet onderscheidt twee situaties voor het portretrecht, te weten (i) een portret in opdracht gemaakt en (ii) een opdracht niet in opdracht gemaakt. Dit onderscheid is gemaakt omdat tussen deze twee situaties toch een groot verschil zit in de openbaarmaking en de rechten van de betrokken partijen.

Een portret in opdracht gemaakt

Wanneer iemand een portret in opdracht van de betreffende persoon heeft gemaakt, dan mag het portret alleen dan openbaar worden gemaakt indien en voor zover de betreffende persoon toestemming heeft verleend. Weliswaar rust het auteursrecht van het werk wel op de maker van het portret, echter hij kan dit niet zonder meer openbaar maken. De maker zal voorafgaand aan de openbaarmaking telkens toestemming moeten vragen van de geportretteerde. In de praktijk is het gebruikelijk om in de opdrachtovereenkomst reeds een bepaling op te nemen aangaande de toestemming voor het gebruik van het portret.

De keerzijde is overigens dat de geportretteerde ook niet alles mag met het portret. Uiteraard mag de geportretteerde het portret voor privédoeleinden gebruiken. Wanneer de geportretteerde het portret openbaar wil maken, dient hij toestemming van de maker te hebben. De maker heeft immers het auteursrecht.

Er is geen opdracht gegeven voor het portret

Dit onderdeel heeft veel procedures tot gevolg gehad. Op grond van artikel 21 Auteurswet heeft de maker in beginsel het recht om het portret vrij te publiceren. Dit is echter geen absoluut recht. De afgebeelde persoon kan optreden tegen de publicatie, indien en voor zover hij hiervoor een redelijk belang heeft.

Als redelijk belang wordt veelal het privacy recht aangehaald. Wanneer het gaat om bekende personen dan zie je dat het ook vaak gaat om een financieel belang. De bekende persoon wil de opbrengsten van de portretten dan zelf houden en wil niet dat een ander geld verdient aan zijn bekendheid. Naast het financieel belang kan de bekendheid echter ook een ander belang hebben. De kans is immers aanwezig dat hij/zij imagoschade oploopt door de publicatie. Imagoschade wordt door de rechter aangemerkt als een redelijk belang, waardoor een geportretteerde kan optreden tegen de publicatie.

Doordat het begrip “redelijk belang” subjectief is en partijen het over het algemeen niet snel eens zijn over het belang, zie je dat veel procedures worden gevoerd over dit begrip. Het is dan aan de rechter om te bepalen of het belang van de geportretteerde prevaleert boven het belang van de maker en de publicatie. De rechter zal hierbij meenemen de vraag of een foto of portret nieuwswaarde heeft. Is dit het geval, dan zie je vaak dat de rechter sneller geneigd zal zijn in het voordeel van de maker te oordelen dan van de geportretteerde.

Inbreuk portretrecht

Op het moment dat blijkt dat iemands portretrecht wordt geschonden, is het vaak zaak om zo spoedig mogelijk bij de rechter een verbod op verdere publicaties te krijgen. Afhankelijk van de situatie behoort het ook tot de mogelijkheden om de publicaties uit de handel te laten halen. Dit wordt een recall genoemd. Veelal gaat deze procedure ook gepaard met het vorderen van schadevergoeding. Immers, door in strijd met het portretrecht te handelen, kan de geportretteerde schade lijden. Hoe hoog de schadevergoeding zal zijn hangt af van de geleden schade, maar ook van het portret en de wijze waarop de geportretteerde op het portret staat.

Daarnaast kent de Auteurswet in artikel 35 ook nog een sanctie. Indien het portretrecht wordt geschonden, maakt degene die het portretrecht schendt zich schuldig aan een overtreding. Hier staat een behoorlijk forse geldboete op.
Gelet op de mogelijke sancties, is het verstandig bij publicaties van portretten zorgvuldig te handelen en zoveel mogelijk te proberen de toestemming al bij voorbaat in een overeenkomst op te nemen. Dit voorkomt immers veel discussie achteraf.

Wilt u meer weten over het onderwerp portretrecht of wilt u weten of u bepaalde portretten zonder toestemming kunt gebruiken, kunt u contact opnemen met één van onze IE-specialisten.

Meer weten over onze dienstverlening?
Neem contact op
Op de hoogte blijven?
Meld u aan voor de nieuwsbrief: